ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ – ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ : ΜΥΘΟΙ & ΑΛΗΘΕΙΕΣ

By | 21 Ιανουαρίου 2020

ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ – ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ :
ΜΥΘΟΙ & ΑΛΗΘΕΙΕΣ
Ένα από τα βασικότερα προβλήματα στη ψυχιατρική είναι η δυσκολία διάκρισης της έννοιας του «φυσιολογικού» και του «παθολογικού». Σε αντίθεση με άλλες ιατρικές ειδικότητες στην ψυχιατρική τα όρια ανάμεσα στην υγεία και τη νόσο είναι δυσδιάκριτα και θολά.
Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι δυνατόν να συμπεριλαμβάνει καταστάσεις τόσο ψυχικής ευεξίας όσο και ψυχικής ενόχλησης, οι οποίες είναι δυνατόν να μεταβληθούν σε ψυχικές διαταραχές που καθορίζονται σε σημαντικό βαθμό και από κοινωνικούς και διαπροσωπικούς παράγοντες, καθώς οι άνθρωποι υπάρχουν και αισθάνονται μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον.
Ψυχική Υγεία: Ο Φρόϋντ είπε ότι ένας ψυχικά υγιής άνθρωπος πρέπει να έχει την ικανότητα να δουλεύει και να αγαπά. Οι νέο-φοϋδικοί με τον Winicott πρόσθεσαν μια τρίτη διάσταση στον ορισμό της ψυχικής υγείας , την ικανότητα για παιχνίδι. Γλυκός ορισμός αλλά όχι πλήρης.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η ψυχική υγεία δεν προϋποθέτει μόνο την απουσία κάποιας ψυχικής διαταραχής αλλά ορίζεται ως κατάσταση συναισθηματικής ευεξίας, όπου το άτομο μπορεί να ζει και να εργάζεται µε άνεση μέσα στην κοινότητα και να ικανοποιείται από τα προσωπικά του χαρακτηριστικά επιτεύγματα.
Το άτομο αντιλαμβάνεται τις ικανότητες και τις δυνατότητές του, μπορεί να αντιμετωπίσει το άγχος της καθημερινότητας, να εργαστεί παραγωγικά και δημιουργικά και είναι σε θέση να συνεισφέρει στην ευρύτερη ομάδα στην οποία ανήκει. Δίνεται έμφαση δηλαδή στη λειτουργικότητα του ατόμου στο ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον, μέσα από την συμβίωση και την συνλειτουργικότητα με άλλα άτομα, καθώς η ψυχική του υγεία εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον τρόπο που σχετίζεται µε τους άλλους ανθρώπους.
Τρεις είναι οι διαφορετικές ψυχικές καταστάσεις που ένα άτομο είναι πιθανό να συναντήσει στην πορεία της ζωής:
 της ψυχικής ευεξίας,
 της ψυχικής ενόχλησης,
 της ψυχικής διαταραχής
Πρόκειται για διαδρομές που εξελίσσονται σταδιακά και είναι συχνά αναστρέψιμες.
Κάθε άτομο μεταβαίνει συχνά από την ευεξία, στην ενόχληση, στη διαταραχή και αντίστροφα, και επίσης είναι δυνατόν να έχει περάσει στην πραγματικότητα μιας συγκεκριμένης διαταραχής η οποία είναι δυνατόν να σταθεροποιηθεί όταν τεθεί σε συνθήκη μη αναστρέψιμη. Αυτή η κατάταξη δημιουργεί ερωτηματικά . Τι σημαίνει ενόχληση, διαταραχή, πόσο υποκειμενικό είναι το βίωμα , ποιος μας λέει πότε περνάμε από το ένα στάδιο στο άλλο, τι αντικειμενικό και μετρήσιμο υπάρχει? Τα διαγνωστικά μας εργαλεία όσο καλά σταθμισμένα και αν είναι υπόκεινται στις αντιληπτικές ικανότητες του ασθενούς και στην ερμηνεία που θα δώσει ο κλινικός ψυχολόγος. Επίσης όλα αυτά τα διαγνωστικά κριτήρια και οι κατηγοριοποιήσεις των διαταραχών που αλήθεια είναι ότι βοήθησαν να έχουμε μια κοινή ψυχιατρική γλώσσα πόσο στράγγιξαν την διάγνωση και την προσέγγιση του πάσχοντα, βάζοντας μια ταμπέλα η οποία ακολουθεί τον ασθενή και την οικογένειά του σε όλη του τη ζωή?
Σας παραθέτω κάποια παραδείγματα για να δούμε στην πράξη πόσο τελικά δύσκολα μπαίνει αυτή η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο υγειές και στο παθολογικό.
• Π.χ. ένα παιδί που είναι άριστο παντού , που «ακούει» γονείς και δασκάλους και όλοι είναι υπερήφανοι για αυτό είναι ένα «φυσιολογικό» παιδί για πολλούς , ενώ για τον ψυχίατρο ή τον ψυχολόγο μπορεί να αγγίζει τα όρια της παθολογίας, σε αντίθεση με έναν έφηβο που είναι σε κρίση και για τους γονείς «κάτι έπαθε, αρρώστησε», ενώ για τον θεραπευτή είναι η αναμενόμενη φυσιολογική αντίδραση στα πλαίσια της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης.

• Αναμένουμε τη φυσιολογική θλίψη σε κάθε απώλεια αγαπημένου προσώπου, αλλά αν κάποιος κλαίει αρκετές φορές την εβδομάδα πάνω από τη φωτογραφία του χαμένου προσώπου μετά από χρόνια, τότε άραγε έχει κατάθλιψη? Πόσα χρόνια είναι το όριο στο πένθος?
• Είναι καλό να είναι κάποιος χαρούμενος, αλλά αν το παρακάνει, τότε ο λαός μας λέει ότι είναι «μέσα στην τρελή χαρά» (μανία)? Τι σημαίνει το παρακάνει? Είναι μανία ή μανιακές άμυνες για να κρύψει μια θλίψη που δεν την αντέχει?
• Θεωρείται σωστό κάποιος να σκέπτεται και να λαμβάνει όλες τις προφυλάξεις ώστε να αποφεύγει τις κακοτοπιές της ζωής, αλλά όταν το παρακάνει, τότε τα επίθετα «παρανοϊκός» και «κρυψίνους» σημαίνει ότι μπήκε σε «ψύχωση»?
• Η καθαριότητα και η φροντίδα είναι απαραίτητες αξίες για τον άνθρωπο, αλλά η υπερβολική ενασχόληση με την υγιεινή μεταπίπτει σε ψυχαναγκαστική διαταραχή της προσωπικότητας και πότε?
ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ
Η έννοια της ψυχικής ασθένειας είναι κυρίαρχη στον κλάδο της Ψυχιατρικής, της Ψυχολογίας, της Κοινωνιολογίας, της Νομικής και άλλων επιστημών, και είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πώς ορίζεται. Δεν ισχύουν όμως τα ίδια για κάθε επιστήμη, ούτε για κάθε χώρα, ούτε για κάθε χρονική περίοδο, ούτε για κάθε πολιτισμό, ούτε καν για κάθε οικογένεια! Η σχετικότητα της έννοιας της ψυχικής ασθένειας πρέπει να καθιστά ιδιαίτερα προσεκτικούς όσους ασχολούνται επαγγελματικά με την αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκαλεί η ψυχική ασθένεια στον ίδιο τον πάσχοντα αλλά και στον κοινωνικό περίγυρό του. Η δυσκολία περιγραφής και ορισμού που υπάρχει, προκύπτει περισσότερο λόγω της αδυναμίας των λέξεων να περιγράψουν με ακρίβεια, όλο το φάσμα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Πέρα από την καθαυτό σωματική διάσταση, ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από το συναίσθημα, τη σκέψη και την εν γένει προσωπικότητά του. Αυτές οι τρεις ανθρώπινες διαστάσεις, παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλομορφία, με κάλυψη όλων των ενδιάμεσων καταστάσεων. Η ψυχική ασθένεια είναι μια έννοια που τυπικά υποδηλώνει την ύπαρξη μιας συναισθηματικής διαταραχής ή διαταραχής της σκέψης ή διαταραχής της προσωπικότητας, που επηρεάζει αρνητικά την ψυχικά ευεξία, την υγεία και την ασφάλεια του ατόμου.
Τα κριτήρια που έχουν χρησιμοποιηθεί για να καθοριστεί η ψυχική νόσος είναι τα ακόλουθα και όπως θα δείτε οι μύθοι ξεκινάνε ήδη από την διάγνωση…
Στατιστικά κριτήρια: πολλοί πιστεύουν ότι το φυσιολογικό είναι αυτό που εμφανίζεται συχνότερα ενώ ως παθολογικό κάτι που ξεφεύγει από το μέσο όρο.
Σας ακούγεται αυτό σωστό? Π.χ. οι ακουστικές ψευδαισθήσεις είναι σπάνιες και όποιος τις έχει είναι σε ψύχωση? ΟΧΙ. Υπάρχουν οι υπναγωγικές ψευδαισθήσεις , οι ψευδαισθήσεις στο πένθος. Είναι ο ύπνος και το πένθος διαταραχή?
Αυτή η στατιστική άποψη έχει και άλλες προεκτάσεις…κοινωνικές, πολιτισμικές, πολιτικές.
Κοινωνικά κριτήρια: σε μια δημοκρατική κοινωνία το να ανήκει κάποιος σε μια μειοψηφία δεν είναι αναγκαστικά παθολογικό αλλά μπορεί να είναι επιλογή ή δικαίωμα.
Παλαιότερα κυρίως, αλλά και στις ημέρες μας ακόμα, οι κοινωνίες ήταν λιγότερο ανεκτικές στη διαφορετικότητα . Έτσι η ομοφυλοφιλία που πια η ψυχιατρική επισήμως την θεωρεί ως φυσιολογική εκδοχή της ανθρώπινης σεξουαλικότητας κατά το παρελθόν θεωρούνταν από τους ίδιους τους ψυχιάτρους διαστροφή.
Πολιτισμικά κριτήρια: μια συμπεριφορά μπορεί να είναι λιγότερο ή περισσότερο παθολογική ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο κινείται ο άνθρωπος.
Π.χ ένας Σουηδός ψυχίατρος μπορεί να διαγνώσει ψύχωση σε έναν ¨Έλληνα μετανάστη που του αναφέρει ότι αποφεύγει τον γείτονά του από φόβο μήπως αυτός τον «ματιάσει», επειδή ο Σουηδός δεν γνωρίζει το πολιτισμικό φαινόμενο του ματιάσματος.
Ηθικά κριτήρια: η ζωή πολλών ανθρώπων διέπεται από ένα σύστημα ηθικών αξιών και κανόνων είτε είναι θρησκευτικό είτε είναι φιλοσοφικό. Έτσι με βάση αυτό το σύστημα ένα συγκεκριμένο γεγονός μπορεί να είναι περισσότερο ψυχοπαθολογικό για έναν άνθρωπο από ότι για άλλον.
Π.χ. Ας θεωρήσουμε δύο αλκοολικούς. Ο ένας από τον δυτικό κόσμο όπου το αλκοόλ επιτρέπεται και έναν μουσουλμάνο που στη χώρα του δεν επιτρέπεται για θρησκευτικούς λόγους η διανομή του αλκοόλ. Και οι δυο κάνουν κατάχρηση αλκοόλ αλλά ο μουσουλμάνος έχει βαθύτερη ψυχοπαθολογία αφού ξεπερνάει αυστηρούς πολιτισμικούς και ηθικούς φραγμούς για να φτάσει στην κατάχρηση.
Πολιτικά κριτήρια: δυστυχώς η ψυχιατρική χρησιμοποιείται από διάφορα πολιτικά συστήματα ως μέθοδος καταστολής και ελέγχου. Η διαφορετική πολιτική θέση ψυχιατρικοποιείται και συχνά ποινικοποιείται.
Π.χ. στη σοβιετική ένωση οι αντιφρονούντες ήταν παρανοϊκοί και στο ηνωμένο βασίλειο φυλακίζονται με διάγνωση αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας.
Ψυχολογικά κριτήρια: Το ψυχολογικό μοντέλο προσεγγίζει την ψυχική ασθένεια σαν αποτέλεσμα ενδοψυχικών αιτιών και συγκρούσεων. Η κριτική που δέχεται η θεωρία αφορά στο ότι προσεγγίζει την ψυχική ασθένεια αποκλειστικά με γνώμονα τη σχέση με τα πρωταρχικά αντικείμενα και δεν συνυπολογίζει το γενετικό υπόστρωμα και το περιβάλλον.
Βιολογικά κριτήρια: με την επικράτηση της βιολογικής θεώρησης στην ψυχιατρική δημιουργήθηκε η τάση να ερμηνεύονται όλα τα ψυχοπαθολογικά φαινόμενα ως διαταραχές των νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο. Έτσι ασθενής είναι αυτός που έχει διαταραγμένη την ισορροπία των νευροδιαβιβαστών?
Π.χ .Πόσο σίγουροι είμαστε για τα επίπεδα σεροτονίνης ενός καταθλιπτικού?
Χωρίς να αμφισβητείτε ο σημαντικός ρόλος των νευροδιαβιβαστών και των ορμονών στην εκδήλωση ψυχικών νόσων, τίθεται από πολλούς ένα βασικό ερώτημα: είναι η διαταραχή των νευροδιαβιβαστών δημιουργεί την ψυχική νόσο ή δημιουργείται από αυτήν?
Εξελικτικά κριτήρια: πολλές συμπεριφορές που σήμερα κρίνονται παθολογικές εξυπηρετούσαν την αυτοσυντήρηση του ανθρώπου κατά την εξέλιξη. Η παράνοια είναι διαταραχή αλλά η παρανοειδής διάθεση μπορεί να είναι φυσιολογική και να εμπίπτει στο αίσθημα αυτοσυντήρησης των ανθρώπων.
Την παραδοσιακή προσέγγιση της ψυχικής ασθένειας αμφισβητούν τάσεις που αναπτύχθηκαν από την κοινωνιολογία, αλλά και την ψυχιατρική. Αμφισβητούν τόσο την ύπαρξη της ψυχικής ασθένειας όσο και το σύνολο των εφαρμογών της παραδοσιακής ψυχιατρικής . Ορισμένες απόψεις του κινήματος της αντιψυχιατρικής δεν τεκμηριώνονται και δημιουργούν ένα εσφαλμένο δόγμα και σχήματα εξιδανίκευσης και μυθοποίησης ψυχικά ασθενών σαν ριζοσπαστικών στοιχείων επαναστατικότητας .Από την άλλη όμως η συμβολή του κινήματος της αντιψυχιατρικής: στην ευαισθητοποίηση της κοινωνίας, στην αλλαγή της κοινωνικής αντιμετώπισης των ψυχικά ασθενών και στην προώθηση των ατομικών τους δικαιωμάτων ήταν σημαντική.
ΤΕΛΙΚΑ ΤΙ ΚΑΝΟΥΜΕ Ή ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΣΕ ΕΝΑ ΠΡΩΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ?
Η σωστή κλινική προσέγγιση αναγνωρίζει τον άρρωστο σαν προσωπικότητα και προσπαθεί να δημιουργήσει επαφή με όλη την προσωπικότητα και όχι με έναν κατάλογο συμπτωμάτων. Και επειδή ο άνθρωπος είναι ένα σύνθετο βιοψυχοκοινωνικό φαινόμενο οποιαδήποτε μονομερής προσέγγισή του είναι αναποτελεσματική και επικίνδυνη. Ο ψυχίατρος οφείλει να είναι κοινωνικά ευαισθητοποιημένος , ιατρικά καταρτισμένος με καλή γνώση της ψυχολογίας και της ψυχοπαθολογίας και κατά την ταπεινή μου άποψη ο ίδιος ψυχοθεραπευμένος για να μπορέσει να φέρει σε πέρας αυτό το τόσο ενδιαφέρον ταξίδι της διάγνωσης και της θεραπείας στο οποίο το μόνο «αντικειμενικό» είναι η συνάντηση «δύο υποκειμενικοτήτων» του ασθενούς και του γιατρού.
Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες διαταραχές
Μερικές από τις πιο συχνές ψυχικές διαταραχές από τις οποίες υποφέρει ο σύγχρονος άνθρωπος είναι οι εξής:
Αγχώδεις διαταραχές
“Έχουμε να κάνουμε διαταραχή πανικού, αγοραφοβία, ψυχαναγκαστική/καταναγκαστική διαταραχή, ειδικές ή απλές φοβίες). Αυτές είναι πιο συχνές, στον γενικό πληθυσμό και για τις οποίες τα άτομα θα ζητήσουν βοήθεια. Το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η έντονη αίσθηση άγχους, η οποία συνήθως συνοδεύεται και από έντονο αίσθημα φόβου”.
Διαταραχές της διάθεσης
“Είναι η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή κ.α, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά σχεδόν όλες τις πλευρές συμπεριφοράς του ατόμου, ακόμα και την αντίληψη που έχει το άτομο για τον κόσμο γύρω του”.
Ψυχωτικές διαταραχές
“Έχει ως κυρίαρχη μορφή τη σχιζοφρένεια. Το κύριο χαρακτηριστικό είναι η διαστρεβλωμένη αντίληψη του ατόμου για τον εαυτό του αλλά και για το περιβάλλον του, καθώς το άτομο βιώνει συχνά έντονες παραισθήσεις και ψευδαισθήσεις. Ακολουθούν και άλλες συχνές ψυχικές διαταραχές όπως οι διαταραχές πρόσληψης τροφής (βουλιμία, νευρογενής ανορεξία), διαταραχές σχετιζόμενες με λήψη ουσιών και διαταραχές της προσωπικότητας”.
Μύθοι και αλήθειες για την ψυχική ασθένεια:
Για την ψυχική ασθένεια και τους ψυχικά ασθενείς επικρατεί στον γενικό πληθυσμό άγνοια και μία σειρά από ευρέως διαδεδομένους μύθους, δηλαδή λανθασμένες αντιλήψεις.
Οι προκαταλήψεις και το στίγμα που συνοδεύει την ψυχική ασθένεια έχει σαν συνέπεια για τους μεν ψυχικά ασθενείς τις κοινωνικές διακρίσεις και τον κοινωνικό αποκλεισμό, για δε τα μέλη των οικογενειών τους την κοινωνική κριτική, την κοινωνική απομόνωση και την απόκρυψη των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν.
1ος Μύθος: Οι ψυχικά ασθενείς είναι συνήθως άτομα βίαια και επικίνδυνα
• Η αλήθεια είναι ότι μόνο το 3% των φαινόμενων βίας αποδίδεται σε ψυχική ασθένεια. Το ποσοστό εγκληματικότητας που έχει παρατηρηθεί σε ψυχικά ασθενείς δεν διαφέρει από το αντίστοιχο του γενικού πληθυσμού. Η πιθανότητα να σκοτώσει ένας ψυχωσικός κάποιον άγνωστο είναι περίπου ίδια με αυτήν που έχει ένας κεραυνός να σκοτώσει έναν άνθρωπο (περίπου 1 προς 10.000.000).
• Αντίθετα, οι ψυχικά ασθενείς γίνονται θύματα βίαιης κακοποίησης πολύ συχνότερα από τον γενικό πληθυσμό, καθώς έχουν λιγότερες δυνατότητες υπεράσπισης ή διότι η συμπεριφορά τους μπορεί να ενοχλεί.

2οs Μύθος: Οι ψυχικά ασθενείς είναι απρόβλεπτοι και ακατανόητοι
• Η αλήθεια είναι ότι ορισμένες φορές η συμπεριφορά και οι πράξεις των ψυχικά ασθενών είναι απρόβλεπτες και ακατανόητες σε ένα πρώτο επιφανειακό επίπεδο, οι οποίες όμως αν μελετηθούν πιο προσεκτικά και σε ένα επίπεδο βαθιάς ενσυναίσθησης αποκτούν σημασία, βάθος και μια αλήθεια.
• Συνήθως, η συμπεριφορά και οι πράξεις των ψυχικά ασθενών είναι προβλέψιμες αν οι άμεσες και έμμεσες προειδοποιήσεις τους λαμβάνονται σοβαρά υπόψη και το περιβάλλον μπορεί να αποδεχτεί , να αντέξει και να εμπεριέξει.
3ος Μύθος: Οι ψυχικές ασθένειες είναι σπάνιες

• Η αλήθεια είναι ότι σε διάστημα ενός έτους 1 στους 4 ανθρώπους θα εμφανίσει κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας.
Στατιστικά δεδομένα
Σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ., οι ψυχικές διαταραχές έχουν υψηλά ποσοστά σε όλο τον κόσμο.
• Πάνω από 450 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πάσχουν από ψυχικές διαταραχές
• Οι ψυχικές διαταραχές στο 60% ξεκινούν στην εφηβεία, όπου ή δεν δίνεται η κατάλληλη σημασία και αγνοούνται ή παρουσιάζεται άρνηση του προβλήματος. Έτσι όταν η νόσος χειροτερέψει φτάνει στα χέρια των ειδικών μετά από 10-15 χρόνια.
• Η κατάθλιψη εμφανίζεται σε παγκόσμια κλίμακα περίπου σε 154 εκατομμύρια άτομα, ενώ μέχρι το 2020 θα είναι η 2η νόσος σε όλο τον κόσμο.
• 1 στους 10 ανθρώπους πάσχει από κατάθλιψη και 1 στους 5 θα βιώσει κατάθλιψη κατά τη διάρκεια της ζωής του
• 1 στους 10 ανθρώπους θα υποφέρει από αγχώδη διαταραχή
• 1στις 20 γυναίκες θα εμφανίσει προβλήματα πρόσληψης της τροφής.
• Χρόνιες σοβαρές ψυχικές διαταραχές, όπως σχιζοφρένεια, αντιμετωπίζει το 1% των ανθρώπων, που σε απόλυτους αριθμούς για την Ελλάδα σημαίνει ότι αυτή την στιγμή 100.000 άνθρωποι αντιμετωπίζουν χρόνιες ψυχικές διαταραχές (Π.Ο.Υ., 2002). Σε παγκόσμιο επίπεδο συναντάται σε πάνω από 25 εκατομμύρια άτομα και είναι μια από τις 10 συχνότερες αιτίες αναπηρίας στον κόσμο.
• Οι διαταραχές που σχετίζονται με κατάχρηση αλκοόλ φτάνουν τα 95 εκατομμύρια κρούσματα.
Η κατάθλιψη στην χώρα μας
Μελέτη του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ, 2013), που πραγματοποιήθηκε σε τυχαίο αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού, έδειξε ότι η μηνιαία επικράτηση της μείζονος κατάθλιψης, δηλαδή εκείνης που χρήζει άμεσα θεραπείας, ανέρχεται σε ποσοστό 12,3% του ελληνικού πληθυσμού. Σε σύγκριση με τα προηγούμενα χρόνια τα ποσοστά της κατάθλιψης το 2008 ήταν 3,3%, το 2009-6,8% και του 2011-8,2%.
• Οι γυναίκες φαίνεται πως πλήττονται από κατάθλιψη σε μεγαλύτερο ποσοστό (15,6%) σε σχέση με τους άνδρες (9%).
• Οι ηλικιακές ομάδες που είναι πιο ευάλωτες είναι αυτές των 35-44 και των 55-64 ετών
• Παρουσιάζεται υψηλότερη στα άτομα με χαμηλό εκπαιδευτικό επίπεδο (20,9%) και μικρότερη σε αυτά με ανώτερο/ανώτατο εκπαιδευτικό επίπεδο (7,2%).
• Σχετικά με την εργασιακή κατάσταση, οι άνεργοι σε ποσοστό 19,8% βρέθηκαν να πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια της μείζονος κατάθλιψης, ποσοστό υπερδιπλάσιο από το αντίστοιχο των ατόμων που εργάζονται (9,8%).
• Το 80% όσων πάσχουν από κατάθλιψη αναζητούν βοήθεια και λιγότερο από το 50% καταφεύγει στην ιατρική στήριξη συνήθως λόγω της μη αποδοχής της ασθένειας, από τον φόβο του στιγματισμού και της κοινωνικής κατακραυγής
Σήμερα, το κόστος θεραπείας ανέρχεται στα 60-80% της συνολικής δαπάνης για την ψυχική υγεία. Σύμφωνα με έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα προβλήματα ψυχικής υγείας αφορούν το 25% των επιδομάτων αναπηρίας σε ολόκληρη την ΕΕ.
Μόνο σπάνια δεν τη λες.
4ος Μύθος: Η ψυχική ασθένεια δεν θεραπεύεται
• Η αλήθεια είναι ότι τα περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας θεραπεύονται και οι περισσότερες ψυχικές ασθένειες αντιμετωπίζονται επαρκώς, καθώς υπάρχουν πλέον διαθέσιμες, κατάλληλες και αποτελεσματικές θεραπείες (Π.Ο.Υ., 2002).
• Ακόμα και οι σοβαρές ψυχικές διαταραχές θεραπεύονται. Οι περισσότεροι άνθρωποι που πάσχουν από σχιζοφρένεια ανταποκρίνονται καλά στη θεραπεία. Η πρόληψη μελλοντικών υποτροπών αποτελεί κρίσιμο στόχο της θεραπείας
• Αν και η σχιζοφρένεια είναι μια σοβαρή ασθένεια που επηρεάζει 26 εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο (αν προσθέσουμε την οικογένεια και τους φροντιστές επηρεάζει πολλά περισσότερα εκατομμύρια ανθρώπους), περίπου το 50% θα έχει ένα καλό αποτέλεσμα αν είναι διαθέσιμες από την αρχή πηγές στήριξης όπως οι κατάλληλες ψυχικές υπηρεσίες υγείας στις κοινωνικό – οικονομικές πτυχές της καθημερινής ζωής, μέσα από την πρόσβαση στη στέγαση, στην εκπαίδευση, στην αναψυχή, στην απασχόληση, στην πνευματικότητα και στις κοινωνικές σχέσεις. Μάλιστα το 90 % των ατόμων με σχιζοφρένεια ζουν χωρίς θεραπεία στον αναπτυσσόμενο κόσμο.
• Γενικά, υπάρχουν διαθέσιμα, ασφαλή και συνήθως αποτελεσματικά φάρμακα για κάθε είδος ψυχικής ασθένειας. Επίσης, υπάρχουν ψυχολογικές θεραπείες που συμπληρώνουν ή ακόμα και αντικαθιστούν την φαρμακοθεραπεία.

5ος Μύθος: Οι ψυχικά ασθενείς δεν μπορούν να εργάζονται
 Η αλήθεια είναι ότι οι ψυχικά ασθενείς στις περισσότερες των περιπτώσεων είναι δυνατόν να εργασθούν, αρκεί τα συμπτώματα της ασθένειας να έχουν υφεθεί σε ένα ικανοποιητικό ποσοστό, και να είναι δημιουργικοί και παραγωγικοί όπως όλοι οι άλλοι.
 Η εργασία συμβάλλει στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της κοινωνικής λειτουργικότητας των ψυχικά ασθενών και οι έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να οδηγήσει σε βελτίωση και μείωση των συμπτωμάτων τους και ότι μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην έκβαση της ασθένειας και στην αποκατάσταση τους.
6ος Μύθος: Οι ψυχικά ασθενείς πρέπει να κλείνονται στο ψυχιατρείο
Η αλήθεια είναι ότι ορισμένες φορές όταν οι ψυχικά ασθενείς αντιμετωπίζουν επιδείνωση των συμπτωμάτων, δηλαδή βρεθούν σε κρίση, χρειάζεται να νοσηλευθούν για όσο διάστημα είναι απαραίτητο (ορισμένες ημέρες έως λίγες εβδομάδες) σε ένα Ψυχιατρικό Τμήμα ενός Γενικού Νοσοκομείου και στη συνέχεια να επιστρέψουν στους κανονικούς ρυθμούς ζωής στο περιβάλλον τους.
Όμως ο εγκλεισμός των ψυχικά ασθενών σε ψυχιατρεία χωρίς να υπάρχει κάποια ενεργή υποτροπή αποδείχθηκε ότι επιφέρει αντιθεραπευτικά αποτελέσματα στη κατάστασή τους.
Ειδικότερα, το ψυχιατρείο φάνηκε ότι σχετίζεται με:
 -στίγμα,
 -απόσυρση από κοινωνικούς ρόλους,
 -περιορισμό των κοινωνικών προσδοκιών,
 -ρήξη των οικογενειακών δεσμών,
 -ρήξη με το κοινωνικό δίκτυο υποστήριξης,
 -ιδρυματοποίηση- (σύνδρομο περιστρεφόμενης θύρας) .

7ος Μύθος: Για την εμφάνιση της ψυχικής ασθένειας ευθύνονται οι γονείς του ασθενή
 Από το Feud και την Klein που συνδέσανε τον τραυματικό δεσμό με τα πρωταρχικά αντικείμενα με την ψυχοπαθολογία του παιδιού και αργότερα του ενήλικα και τον Winicott που μίλησε για επανόρθωση του τραύματος μέσα από μια αρκετά καλή μητέρα, φτάνουμε στις μέρες μας που μέσα από την παρατήρηση βρέφους βλέπουμε ότι ένας καλός δεσμός με την μητέρα βάζει τις βάσεις για ένα δυνατό Εγώ αλλά ένας τραυματικός δεσμός δεν οδηγεί πάντα σε νόσο γιατί υπάρχει το περιβάλλον, το γενετικό υλικό, οι σημαντικοί άλλοι αλλά και όλο αυτό το ασυνείδητο υλικό που κουβαλάει το παιδί με την γέννησή του και είναι πάντα στην υπηρεσία του ψυχικού οργάνου ώστε να το προστατεύει και να το ανακουφίζει.
8ος Μύθος: Οι ψυχικά ασθενείς είναι οκνηροί και δεν είναι ικανοί να αποφασίζουν για την ζωή τους

• Η αλήθεια είναι ότι οι ψυχικά ασθενείς δεν είναι οκνηροί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η παθητικότητα και η έλλειψη ενεργητικότητας που εμφανίζουν συγκαταλέγονται στα αρνητικά συμπτώματα της ασθένειας τα οποία είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν με την κατάλληλη θεραπεία και ψυχοκοινωνική αποκατάσταση.
• Οι ψυχικά ασθενείς έχουν την ικανότητα να αποφασίζουν για την ζωή τους, με εξαίρεση ίσως την φάση κρίσεων σε σοβαρές ψυχικές διαταραχές.
• Μέχρι πρόσφατα η κοινωνική αντιμετώπιση που είχαν τους οδηγούσε σε αποδυνάμωση και αναξιοπιστία με αποτέλεσμα να χάνουν τον έλεγχο της ζωής τους.
• Ο σύγχρονος τρόπος αντιμετώπισής τους είναι η διαδικασία της ενδυνάμωσης. Αφορά στην συνειδητοποίηση του ατόμου ότι του αξίζει να ικανοποιούνται οι ανάγκες του και ότι είναι ικανός να αποφασίζει για αυτό, στην επίγνωση του πότε και πώς να χρησιμοποιεί αυτό το δικαίωμα και στη χρήση του δικαιώματος και στην απόκτηση του αυτεξούσιου.
Και ενώ μύθοι και αλήθειες για την ψυχική ασθένεια καταγράφονται οι κοινωνικές στάσεις για τους ψυχικά ασθενείς στις μέρες μας είναι οι ακόλουθες
• Οι έρευνες για τις στάσεις του κοινού προς τους ψυχικά ασθενείς δείχνουν ότι το ποσοστό αυτών που τους θεωρούν επικίνδυνους ανέρχεται από 20% έως 35%.
• Οι στάσεις αυτές διαφοροποιούνται σε σχέση με την ηλικία, την εκπαίδευση, την κοινωνική τάξη και το φύλλο.
• Φαίνεται ότι τους ψυχικά ασθενείς ανέχονται περισσότερο οι πλέον εκπαιδευμένοι, όσοι κατέχουν υψηλές θέσεις εργασίας και οι γυναίκες.
• Οι αρνητικές στάσεις προς του ψυχικά ασθενείς ενισχύονται σε σημαντικό βαθμό από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Αυτά αποτελούν την πιο ισχυρή και αποτελεσματική πηγή πληροφόρησης του κοινού σε θέματα ψυχικής υγείας, και ειδικότερα η τηλεόραση.
• Σχετικές μελέτες δείχνουν ότι στην τηλεόραση η εικόνα των ψυχικά ασθενών περιγράφεται με σκοτεινά χρώματα. Ειδικότερα παρουσιάζονται σαν βίαιοι εγκληματίες οι οποίοι διαπράττουν κλοπές και φόνους ή σαν άτομα αξιολύπητα και άξια χλευασμού.
• Έρευνες για τις στάσεις του κοινού ως προς το είδος των παρεχόμενων υπηρεσιών για τα άτομα με ψυχική ασθένεια δείχνουν ότι η πλειοψηφία θεωρεί τα ψυχιατρεία αναγκαία για τη θεραπεία και τη φροντίδα τους.
Έρευνα σε πανελλαδικό δείγμα αποκάλυψε
ότι το κοινό θεωρεί τα άτομα με σχιζοφρένεια ως βίαια και επικίνδυνα (78%),
– ότι το 61% των ερωτώμενων δεν θα προσλάμβανε ψυχικά ασθενή για εργασία,
– το 92% δεν θα έμενε σε πολυκατοικία όπου μένει ασθενής με σχιζοφρένεια,
– το 75% δεν θα έμενε σε γειτονιά όπου υπάρχει ίδρυμα,
– το 51% δεν αντιτίθεται στη δημιουργία ενός μικρού Ξενώνα για ψυχικά ασθενείς στη γειτονιά του.
Απογοητευτικά τα ποσοστά? Αίτια? Το Στίγμα
• Το στίγμα χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες, όπως αναφέρει ο Goffman (2001), για να αναφερθούν:
 «σε σημάδια του σώματος σχεδιασμένα να φανερώνουν κάτι ασυνήθιστο και κακό όσον αφορά την ηθική κατάσταση του φορέα τους, ουλές ή καψίματα που γίνονταν στο σώμα και δημοσιοποιούσαν ότι ο φορέας τους ήταν δούλος, εγκληματίας ή προδότης, δηλαδή ένα κηλιδωμένο πρόσωπο, τελετουργικά μολυσμένο, ένα άτομο προς αποφυγή, ιδιαίτερα σε δημόσιους χώρους».
 Το στίγμα με το οποίο περιβάλλονται κοινωνικά έχει την έννοια της κατάστασης του ατόμου που είναι αποκλεισμένο από την κοινωνική αποδοχή διότι του έχει αποδοθεί ένα χαρακτηριστικό το οποίο είναι εντελώς απαξιωτικό και υπονομεύει το άτομο ριζικά στην κοινωνική του θέση
 Ο στιγματισμός και ο επακόλουθος κοινωνικός αποκλεισμός οφείλεται κυρίως στην έλλειψη γνώσεων για την αιτιολογία της ψυχικής νόσου. Η ψυχική ασθένεια δεν είναι κάτι χειροπιαστό, είναι γενικό και αόριστο και ότι δεν γνωρίζουμε μας φοβίζει. Επίσης εξηγείται από τη φυσική ροπή του ανθρώπου να διατυπώνει προκατειλημμένες και στερεότυπες εκτιμήσεις ιδιαίτερα σε καθεστώς τρόμου και φόβου. Οι ανθρώπινες κοινωνίες ό,τι φοβούνται το γελοιοποιούν και το περιθωριοποιούν γιατί νιώθουν ότι αυτό απειλεί τη συνοχή τους. Αυτή η περιθωριοποίηση δυσκολεύει τόσο την πρόληψη όσο και την αποκατάσταση των ψυχικά πασχόντων και έχει τις ακόλουθες επιπτώσεις

Επιπτώσεις του στίγματος στους ασθενείς
• Τους κάνει απρόθυμους να ζητήσουν βοήθεια από τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
• Τους οδηγεί στην απομόνωση και τους δυσκολεύει να κάνουν φίλους.
• Μειώνει την αυτοεκτίμησή τους.
• Δημιουργεί τεράστια εμπόδια στη πρόσβασή τους σε ικανοποιητική στέγη, σε δανειοδότηση, σε ασφάλειες υγείας και σε εργασία.
• Έχει αρνητική επίδραση στη εξέλιξη των ψυχικών διαταραχών.
• Οι οικογένειές τους είναι κοινωνικά απομονωμένες και βιώνουν περισσότερο άγχος.
• Τέλος, εξαιτίας του στίγματος διοχετεύονται λιγότεροι πόροι στο τομέα της ψυχικής υγείας από ότι σε άλλους τομείς της υγείας παρά τις αντίθετες εξαγγελίες και υποσχέσεις.
Κλειδί στην αντιμετώπιση του στίγματος αποτελεί η αλλαγή των πεποιθήσεων των ατόμων σε ένα κοινωνικό σύνολο μέσω της μόρφωσης , της εκπαίδευσης και της ενημέρωσης σχετικά με το όλο πλαίσιο και η ευαισθητοποίηση του κοινού για τα ζητήματα της ψυχικής υγείας. Σε αυτό μπορούν να συμβάλλουν ποικίλες πρωτοβουλίες σε τοπικό επίπεδο , όπως αυτές του ΣΟΦΨΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΙΣΠΕ για τον νομό μας, αλλά και οργανωμένες δράσεις και εκστρατείες σε εθνικό επίπεδο που βοηθούν στην επαφή του κοινού με τους ψυχικά ασθενείς.
Η συνάντηση με τους ψυχικά πάσχοντες είναι για όλους εμάς τους φορείς ψυχικής υγείας μια αποκάλυψη.
Για εμένα είναι ένα ταξίδι πλούσιο σε ατομικές διαφορές που το διέπει πάντα μια γνησιότητα. Ένα ταξίδι σε μια διαφορετικότητα πολύ πιο πλούσια από «αλήθεια» σε σχέση με την φτώχια του «φυσιολογικού κόσμου». Είναι μια διαδρομή που άλλοτε με γεμίζει με ικανοποίηση, με χαρά, που φωτίζει δικά μου σκοτάδια και άλλοτε γίνεται κουραστική, ματαιωτική και οδυνηρή. Και εκεί που τα επιστημονικά εργαλεία με αφήνουν ακάλυπτη και ανίσχυρη έρχεται το παραμύθι και κάθε άλλη μορφή τέχνης που πάντα ανακουφίζει και σώζει μικρούς και μεγάλους, θεραπευτές και θεραπευόμενους, υγιείς και ασθενείς..
Κλεμμένο από τον Μικρό Πρίγκιπα: «Μόνο με την καρδιά μπορούμε να δούμε αληθινά. Η ουσία ξεφεύγει σαν ψάχνεις με τα μάτια»

Ειρήνη Τσίρκα
Ψυχίατρος
Δεκέμβριος 2019